Home » Xã hội học thuật » Khi biết tác phẩm do AI tạo ra, cảm nhận của chúng ta có thay đổi?

Khi biết tác phẩm do AI tạo ra, cảm nhận của chúng ta có thay đổi?

Tại một triển lãm nghệ thuật, có hai bức tranh được đặt cạnh nhau. Một bức do họa sĩ dành nhiều tháng để hoàn thiện, bức còn lại được tạo ra bằng AI chỉ sau vài phút nhập câu lệnh. Cả hai đều có bố cục hài hòa, màu sắc cuốn hút và đủ sức khiến người xem dừng chân. Nếu không được giới thiệu về tác giả, liệu người xem có nhận ra đâu là tác phẩm của con người, đâu là sản phẩm của trí tuệ nhân tạo? Và nếu biết bức tranh mình vừa yêu thích được tạo ra bằng AI, liệu cảm xúc ban đầu có còn nguyên vẹn?

Nguồn gốc AI có làm thay đổi giá trị một tác phẩm trong mắt người xem?. Ảnh: Midjourney

Khi nguồn gốc tác phẩm thay đổi cách chúng ta nhìn nhận cái đẹp

Một tác phẩm nghệ thuật không chỉ được cảm nhận qua những gì hiện diện trước mắt, mà còn qua câu chuyện phía sau nó: người sáng tạo, hoàn cảnh ra đời hay những trải nghiệm được gửi gắm. Biết một bức tranh được hoàn thành sau nhiều năm lao động, hay một bản nhạc ra đời từ mất mát, người xem có thể dành cho chúng sự trân trọng và cảm nhận sâu sắc hơn. Câu chuyện không làm thay đổi tác phẩm, nhưng có thể làm thay đổi cách chúng ta nhìn nhận nó.

Với nghệ thuật do AI tạo ra, điều này càng trở nên đáng chú ý. Trong tâm lý học, hiện tượng này có thể được lý giải một phần qua hiệu ứng đóng khung (framing effect). Cùng một sự vật, cách thông tin được giới thiệu có thể ảnh hưởng đến cách con người diễn giải và đánh giá. Trong nghệ thuật, những nhãn như “do con người sáng tác” hay “được tạo bởi AI” có thể định hình cảm nhận của người xem ngay từ đầu, trước cả khi họ đưa ra nhận xét về tác phẩm.

Điều đó không có nghĩa nghệ thuật AI luôn bị đánh giá thấp hơn. Nhưng nó cho thấy cảm nhận về cái đẹp không chỉ đến từ bản thân tác phẩm, mà còn chịu ảnh hưởng từ những gì chúng ta biết về quá trình tạo ra nó.

AI đang thay đổi điều gì trong sáng tạo nghệ thuật?

Một nghiên cứu của Anil R. Doshi và Oliver P. Hauser, công bố trên tạp chí Science Advances với tiêu đề Generative AI enhances individual creativity but reduces the collective diversity of novel content (AI tạo sinh nâng cao khả năng sáng tạo cá nhân nhưng làm giảm sự đa dạng của các sản phẩm sáng tạo), đã chỉ ra một khía cạnh đáng chú ý của sự thay đổi này.

Nghiên cứu được thực hiện với 293 người tham gia, yêu cầu họ sáng tác truyện ngắn trong điều kiện có và không có sự hỗ trợ từ AI. Kết quả cho thấy những người nhận được gợi ý từ AI có xu hướng tạo ra các câu chuyện được đánh giá cao hơn về tính sáng tạo và mức độ hấp dẫn. Lợi ích này đặc biệt rõ ở nhóm có khả năng sáng tạo ban đầu thấp hơn.

Tuy nhiên, khi xét trên tổng thể, những câu chuyện có AI hỗ trợ lại có xu hướng giống nhau hơn. Điều này cho thấy AI có thể giúp từng cá nhân cải thiện sản phẩm của mình, nhưng việc nhiều người cùng dựa vào những gợi ý tương tự cũng có thể khiến các sản phẩm sáng tạo dần mất đi sự khác biệt.

Dù nghiên cứu tập trung vào sáng tác truyện ngắn chứ không trực tiếp khảo sát nghệ thuật thị giác hay phản ứng của người xem trước tranh AI, kết quả vẫn gợi mở một vấn đề đáng suy nghĩ: chất lượng của một tác phẩm chưa phải thước đo duy nhất của sáng tạo. Dấu ấn cá nhân, sự khác biệt trong cách nhìn và trải nghiệm riêng của người sáng tạo cũng góp phần làm nên giá trị nghệ thuật.

Nếu cảm xúc là thật, liệu nguồn gốc có còn quan trọng?

Giá trị cảm xúc của tác phẩm không chỉ nằm ở nguồn gốc sáng tạo, mà còn ở cách người xem tiếp nhận. Ảnh: Midjourney

AI có thể mô phỏng một ánh mắt buồn, tạo ra giai điệu da diết hay tái hiện những khung cảnh gợi cảm giác cô đơn. Một tác phẩm do AI tạo ra thậm chí có thể khiến người xem xúc động. Nhưng khả năng tái hiện cảm xúc không đồng nghĩa với việc trải qua cảm xúc ấy. Một hệ thống có thể tạo ra hình ảnh gợi nỗi đau mà không thực sự biết đau đớn là gì.

Đây là điểm khác biệt giữa khả năng biểu đạt của công nghệ và trải nghiệm sống của con người. Tuy nhiên, cũng cần nhìn nhận rằng cảm xúc của người thưởng thức không nhất thiết phụ thuộc hoàn toàn vào việc người sáng tạo đã trải qua điều gì. Một bản nhạc có thể khiến người nghe rơi nước mắt, bất kể nó được viết bằng cảm xúc của một nhạc sĩ hay được tạo ra từ thuật toán. Cảm xúc ấy vẫn là trải nghiệm có thật của người nghe.

Vì vậy, sự xuất hiện của AI không nhất thiết buộc chúng ta phải lựa chọn giữa nghệ thuật truyền thống và nghệ thuật do máy tạo ra. Thay vào đó, nó mở ra cơ hội để nhìn lại những tiêu chí vốn được dùng để đánh giá một tác phẩm: vẻ đẹp, ý tưởng, tính độc đáo, dấu ấn cá nhân hay câu chuyện phía sau quá trình sáng tạo.

Minh bạch về nguồn gốc tác phẩm cũng cần được nhìn nhận theo hướng đó. Việc cho biết một sản phẩm có sự tham gia của AI không nhằm yêu cầu người xem phải yêu thích hay từ chối nó, mà giúp họ có đầy đủ thông tin để tự đưa ra đánh giá. Người xem có quyền trân trọng một tác phẩm vì vẻ đẹp của nó, đồng thời cũng có quyền quan tâm đến cách tác phẩm được tạo ra.

AI có thể tạo ra một tác phẩm khiến con người dừng lại, nhưng điều làm nên ý nghĩa của khoảnh khắc ấy vẫn nằm ở cách mỗi người cảm nhận. Trong thời đại mà ranh giới giữa sáng tạo của con người và máy móc ngày càng khó nhận diện, có lẽ điều quan trọng không phải là vội vàng phân định đâu là nghệ thuật đích thực, mà là giữ được khả năng cảm nhận độc lập và nhìn nhận sáng tạo bằng một tư duy cởi mở.