Mỗi ngày, một nhân viên dùng AI để viết email, phân tích dữ liệu, lên kế hoạch và đề xuất ý tưởng. Công việc hoàn thành nhanh chóng, nhưng khi được hỏi vì sao chọn một phương án, anh lại lúng túng, không thể diễn đạt rõ ràng bằng chính lời mình.
Hiệu suất công việc vẫn vậy thậm chí còn tăng, nhưng khả năng tự suy nghĩ liệu có đang giảm đi?
Sự phụ thuộc vào AI đôi khi không bắt đầu từ những quyết định lớn, mà âm thầm hình thành qua những thói quen nhỏ lặp lại mỗi ngày.
Nghiên cứu “The Impact of Generative AI on Critical Thinking” do các nhà nghiên cứu thuộc Microsoft Research và Đại học Carnegie Mellon công bố tại hội nghị CHI 2025 đã đặt ra một vấn đề đáng chú ý. Nghiên cứu khảo sát 319 lao động tri thức, thu thập 936 ví dụ về việc sử dụng AI trong công việc và tìm hiểu cách họ vận dụng tư duy phản biện khi có công cụ hỗ trợ. Kết quả cho thấy mức độ tin tưởng cao hơn vào khả năng của công cụ có liên hệ với việc người dùng ít vận dụng tư duy phản biện hơn; ngược lại, sự tự tin vào chuyên môn của chính mình có liên hệ với mức độ tư duy phản biện cao hơn.
Khi AI dần làm thay con người từ những việc nhỏ nhất, liệu khả năng tự suy nghĩ có còn được duy trì?. Ảnh: Midjourney
Dấu hiệu đầu tiên: Chưa suy nghĩ đã tìm đến AI
Trước đây, khi gặp một vấn đề khó, người làm việc thường dành thời gian đọc tài liệu, thử các phương án hoặc trao đổi với đồng nghiệp. Hiện nay, chỉ cần vài dòng mô tả, AI có thể đưa ra một bản kế hoạch, danh sách giải pháp hoặc bản thảo hoàn chỉnh.
Điều này không có gì đáng lo ngại nếu người dùng vẫn chủ động xác định vấn đề và đánh giá kết quả. Rủi ro xuất hiện khi việc hỏi AI trở thành phản xạ đầu tiên, ngay cả với những nhiệm vụ quen thuộc.
Dấu hiệu thứ hai: Mất dần tự tin khi làm việc độc lập
AI giúp con người tạo ra những sản phẩm tốt hơn, nhưng không phải lúc nào cũng khiến họ tự tin hơn vào năng lực của chính mình. AI có thể giúp hoàn thành công việc, nhưng những kỹ năng cần thiết để tự mình thực hiện công việc ấy chỉ hình thành khi con người thực sự suy nghĩ, thử nghiệm và giải quyết vấn đề.
Điều đáng lưu tâm không phải là việc sử dụng AI, mà là cảm giác bất an khi phải làm việc thiếu đi công cụ này. Nếu mỗi lần AI không sẵn sàng, người dùng đều băn khoăn liệu mình có đủ khả năng bắt đầu hay hoàn thành nhiệm vụ, đó có thể là lúc cần nhìn lại cách mình đang sử dụng công nghệ.
Dấu hiệu thứ ba: Tin vào câu trả lời vì nó nghe có vẻ hợp lý
AI có thể trình bày thông tin mạch lạc, lập luận tự tin và đưa ra những đề xuất rất thuyết phục. Nhưng cách diễn đạt trôi chảy không đồng nghĩa với độ chính xác.
Báo cáo toàn cầu năm 2025 của KPMG và Đại học Melbourne về niềm tin, thái độ và việc sử dụng AI cho biết 66% người tham gia khảo sát sử dụng kết quả từ AI mà không đánh giá độ chính xác. Khảo sát được thực hiện với hơn 48.000 người tại 47 quốc gia và vùng lãnh thổ. Đây là số liệu tự báo cáo về hành vi sử dụng, không phải phép đo trực tiếp khả năng kiểm chứng của từng cá nhân, nhưng nó cho thấy việc tiếp nhận kết quả mà chưa thẩm định là một vấn đề đáng lưu tâm.
Trong công việc, một con số sai trong báo cáo, một nguồn dẫn không tồn tại hay một nhận định thiếu căn cứ đều có thể dẫn đến những quyết định không phù hợp. Người sử dụng vẫn là người chịu trách nhiệm với kết quả cuối cùng, kể cả khi thông tin ban đầu do máy tạo ra.
Dấu hiệu thứ tư: Dần giao cả quyền quyết định cho công cụ
Từ lựa chọn cách viết email, sắp xếp công việc đến đánh giá một phương án kinh doanh, AI có thể đưa ra nhiều gợi ý hữu ích. Nhưng gợi ý không phải quyết định, bởi mỗi lựa chọn đều gắn với bối cảnh, mục tiêu, trách nhiệm và những yếu tố con người mà công cụ có thể không hiểu đầy đủ.
Sự phụ thuộc có thể xuất hiện khi người dùng mặc nhiên chọn phương án AI đề xuất vì cho rằng nó khách quan hơn, nhanh hơn hoặc có vẻ chuyên nghiệp hơn. Họ ít cân nhắc những kinh nghiệm thực tế, những giới hạn của dữ liệu hay tác động đối với những người liên quan.
Công nghệ có thể hỗ trợ phân tích; quyền cân nhắc và trách nhiệm cuối cùng vẫn cần được xác định rõ ràng.
Sử dụng AI nhiều không đồng nghĩa với phụ thuộc
Làm chủ AI là biết tận dụng công nghệ, đồng thời giữ vững tư duy độc lập và quyền tự quyết của con người. Ảnh: Midjourney
Cần phân biệt giữa sử dụng thường xuyên và phụ thuộc quá mức. Một chuyên gia dùng AI mỗi ngày để phân tích dữ liệu, kiểm tra giả thuyết và xử lý công việc lặp lại vẫn có thể duy trì tư duy độc lập nếu họ hiểu mục tiêu, kiểm chứng kết quả và tự chịu trách nhiệm. Ngược lại, một người chỉ dùng công cụ đôi lúc cũng có thể phụ thuộc nếu luôn chấp nhận câu trả lời mà không suy xét.
Để duy trì sự chủ động, người dùng có thể bắt đầu bằng những thay đổi nhỏ: tự xác định vấn đề trước khi hỏi AI; yêu cầu công cụ đưa ra nhiều phương án thay vì chọn sẵn một đáp án; kiểm chứng thông tin quan trọng bằng nguồn đáng tin cậy; và định kỳ thực hiện một số nhiệm vụ mà không cần trợ giúp để đánh giá năng lực thực tế của mình.
Làm chủ AI không có nghĩa là có thể làm mọi thứ mà không cần AI. Đó là khả năng biết khi nào nên sử dụng, khi nào cần kiểm chứng và khi nào phải tự mình suy nghĩ, lựa chọn và chịu trách nhiệm. Bởi giá trị của công nghệ không chỉ nằm ở những gì nó có thể làm thay con người, mà còn ở việc nó giúp con người làm tốt hơn mà không đánh mất năng lực của chính mình.
