Ai là tác giả khi một ý tưởng chỉ thành hình sau hàng chục lần trao đổi giữa con người và máy? Một bức ảnh ra đời từ vài câu lệnh, một phần mềm được viết cùng AI: đến lúc này, đâu là phần của con người, đâu là phần của công cụ, nhiều khi ngay cả người trong cuộc cũng khó nói cho rõ.
Khi AI ngày càng tham gia sâu vào quá trình sáng tạo, con người đang chuyển từ việc sử dụng công cụ sang cùng AI tạo ra ý tưởng và giá trị. Con người đưa ra mục tiêu, AI mở rộng các khả năng; con người lựa chọn, AI tiếp tục biến lựa chọn đó thành những phương án mới. Quá trình tạo ra sản phẩm vì thế không còn là một đường thẳng từ ý tưởng đến kết quả, mà trở thành một vòng lặp giữa con người và máy.
AI không chỉ hỗ trợ, mà cùng con người mở rộng ý tưởng và tạo ra giá trị mới. Ảnh: Midjourney
Từ công cụ hỗ trợ đến người cùng tham gia sáng tạo
AI không còn chỉ là công cụ nhận yêu cầu rồi trả về kết quả. Trong công việc văn phòng, AI đang tham gia vào nhiều khâu từ tìm kiếm thông tin, phân tích dữ liệu đến xây dựng và chỉnh sửa nội dung.
Điều này được thể hiện qua một nghiên cứu của Harvard Business School và BCG trên 758 chuyên gia tư vấn. Khi sử dụng GPT-4, mô hình AI đứng sau ChatGPT, cho những nhiệm vụ phù hợp với khả năng của AI, họ hoàn thành công việc nhanh hơn 25%, thực hiện nhiều hơn 12% nhiệm vụ và đạt chất lượng cao hơn 40%. Nhưng với những nhiệm vụ nằm ngoài khả năng của AI, hiệu quả lại giảm 19%.
Con số này cho thấy điểm quan trọng không phải AI có thể làm thay bao nhiêu phần việc. Hiệu quả đến từ việc con người biết giao cho AI phần việc phù hợp, đánh giá kết quả và quyết định cách sử dụng chúng.
Con người đưa ra định hướng. AI mở rộng phương án. Con người đánh giá và quyết định. Quá trình đó tạo thành một vòng lặp, trong đó con người và AI cùng tham gia vào việc tạo ra kết quả.
AI mở rộng không gian những điều có thể thử nghiệm
Trước đây, một nhà thiết kế có thể chỉ thử vài phương án vì mỗi phương án cần thời gian và công sức. Một nhóm marketing phải họp, viết nội dung, thiết kế hình ảnh rồi mới biết một ý tưởng có phù hợp hay không. Một nhà nghiên cứu có thể mất nhiều ngày để tổng hợp tài liệu trước khi thử một giả thuyết.
AI có thể rút ngắn đáng kể những vòng thử nghiệm ban đầu.
Một nhà thiết kế có thể yêu cầu AI tạo 20 cách tiếp cận cho cùng một bài toán. Một người viết có thể yêu cầu AI phản biện một luận điểm từ nhiều góc nhìn. Một nhóm phát triển sản phẩm có thể sử dụng AI để mô phỏng những tình huống mà họ chưa nghĩ tới.
Lợi ích lớn nhất không nhất thiết là AI “làm thay”. Đó có thể là việc mở rộng không gian lựa chọn, để con người nhìn thấy nhiều khả năng hơn trong cùng một khoảng thời gian.
GNoME của Google DeepMind là một ví dụ. Hệ thống này từng dự đoán khoảng 2,2 triệu cấu trúc vật liệu mới, một con số vượt xa khả năng thử nghiệm thủ công. Không phải dự đoán nào cũng trở thành vật liệu dùng được; vai trò của AI là giúp các nhà khoa học nhanh chóng khoanh vùng những khả năng đáng kiểm chứng tiếp.
Đồng kiến tạo không có nghĩa là chia đôi công việc
Con người định hướng và lựa chọn, AI mở rộng khả năng khám phá, sáng tạo và kiến tạo. Ảnh Midjourney
Đồng kiến tạo không có nghĩa mỗi bên làm một nửa. AI đảm nhiệm càng nhiều khâu, vai trò của con người càng dịch chuyển sang những việc đòi hỏi phán đoán, kinh nghiệm và trách nhiệm: đặt mục tiêu, xác định tiêu chuẩn, chọn hướng đi, kiểm tra kết quả và chịu trách nhiệm về sản phẩm cuối cùng.
Con người đặt mục tiêu, xác định tiêu chuẩn, lựa chọn hướng đi, kiểm tra kết quả và quyết định sản phẩm cuối cùng. AI có thể xử lý thông tin, tạo phương án, phân tích dữ liệu hay thực hiện nhiều công đoạn trong thời gian ngắn, nhưng không tự xác định được mục tiêu nào đáng theo đuổi hoặc kết quả nào phù hợp với bối cảnh cụ thể.
AI làm nhiều hơn không có nghĩa con người làm ít đi. Phần việc của con người đang chuyển từ trực tiếp thực hiện mọi công đoạn sang định hướng, đánh giá và kiểm soát toàn bộ quá trình.
Từ “AI thay thế con người” đến “con người làm việc cùng AI”
Từng có thời điểm, AI được nhìn như lực lượng sẽ thay thế con người. Nhưng khi AI trở thành một phần của quy trình làm việc, lợi thế đang thuộc về những người biết kết hợp năng lực của mình với AI để làm được nhiều hơn trước.
Họ biết chia nhỏ vấn đề, biết việc nào nên giao cho AI, biết nêu yêu cầu đủ rõ, biết so sánh nhiều phương án và tiếp tục tinh chỉnh.
Đó cũng là lý do kỹ năng nền tảng không hề mất giá. Ngược lại, chúng là nền để làm việc với AI hiệu quả hơn. Người am hiểu chuyên môn dễ nhận ra một bản phân tích thiếu cơ sở, một con số bất thường, hay một lập luận nghe có vẻ hợp lý nhưng sai. Người có tư duy phản biện biết đặt câu hỏi tốt hơn, và không vội tin vào kết quả đầu tiên AI đưa ra.
AI có thể hạ thấp rào cản để làm ra một sản phẩm, nhưng không tự động nâng chất lượng của sản phẩm đó. Chất lượng vẫn phụ thuộc vào mục tiêu, kiến thức, tiêu chuẩn và năng lực đánh giá của người dùng.
Vì vậy, đồng kiến tạo không phải câu chuyện AI làm thay con người. Đó là một cách làm việc mới: AI mở rộng tốc độ và phạm vi thực hiện, còn con người giữ vai trò định hướng, lựa chọn và biến những khả năng ấy thành giá trị thực.
