Trí tuệ nhân tạo đang nhanh chóng trở thành một phần trong đời sống hằng ngày của trẻ em và thanh thiếu niên.
Từ trò chơi, mạng xã hội, nhắn tin đến học tập, hầu hết hoạt động của giới trẻ hiện nay đều gắn với các nền tảng số. Theo Pew Research Center, 64% thanh thiếu niên từng sử dụng chatbot AI và khoảng 30% dùng chúng mỗi ngày. AI không còn chỉ tồn tại dưới dạng chatbot độc lập mà đã được tích hợp trực tiếp vào các ứng dụng quen thuộc: công cụ kể chuyện cho trẻ nhỏ, hỗ trợ làm bài tập, gợi ý nội dung hay trả lời câu hỏi trực tuyến.
Trẻ em tiếp cận AI dưới sự giám sát của người lớn. Ảnh: Midjourney
Tuy nhiên, tốc độ phổ biến của AI đang vượt xa khả năng thích ứng của các cơ chế bảo vệ, giáo dục kỹ năng số và khung quản trị. Trẻ em vẫn đang trong quá trình phát triển tư duy phản biện, khả năng kiểm soát hành vi và nhận thức xã hội, nên khó hiểu được cách vận hành của các hệ thống AI “hộp đen”, cũng như cách dữ liệu cá nhân bị thu thập và khai thác.
Điều đáng lo ngại là AI không chỉ khuếch đại những nguy cơ trực tuyến vốn đã tồn tại như quấy rối, giả mạo hay bóc lột, mà còn tạo ra các rủi ro mới. Những công cụ AI tạo sinh hiện nay có thể sản xuất hình ảnh, video và nội dung giả mạo với độ chân thực rất cao. Những việc từng cần kỹ năng kỹ thuật phức tạp giờ đây có thể được thực hiện dễ dàng bằng các công cụ phổ biến trên Internet.
Theo Internet Watch Foundation (IWF), số lượng video AI mô phỏng xâm hại tình dục trẻ em đã tăng tới 26,362% trong năm 2025. Nhiều nội dung sử dụng hình ảnh của trẻ em có thật, khiến việc xác định nạn nhân và truy vết trở nên khó khăn hơn cho cơ quan chức năng. Đồng thời, các hành vi “tống tiền tình dục” và quấy rối trực tuyến cũng gia tăng mạnh. Những công cụ “nudification” hay deepfake có thể biến ảnh bình thường thành hình ảnh nhạy cảm, đặc biệt nhắm vào nữ sinh trong môi trường học đường.
AI còn tạo ra các rủi ro mới mang tính “AI-native” – tức là xuất phát trực tiếp từ cách các hệ thống này được thiết kế. AI được xây dựng để phản hồi nhanh, tự nhiên và hữu ích, khiến người dùng dễ xem chúng như một nguồn thông tin đáng tin cậy. Tuy nhiên, AI vẫn có thể “ảo giác”, đưa ra thông tin sai lệch hoặc tái tạo thiên kiến dữ liệu. Với trẻ em và thanh thiếu niên, đặc biệt là những em chưa phát triển đầy đủ tư duy phản biện, các phản hồi “tự tin nhưng sai” từ AI có thể ảnh hưởng đến nhận thức, việc học và quá trình ra quyết định.
Một xu hướng khác đang gây nhiều tranh cãi là sự xuất hiện của các AI đồng hành (AI companions) – những chatbot được thiết kế như bạn bè, người yêu hay “nhà trị liệu tâm lý”. Các hệ thống này có thể tạo ra sự gắn bó cảm xúc mạnh mẽ, đặc biệt với giới trẻ cô đơn hoặc dễ tổn thương. Một số trường hợp tương tác tiêu cực với chatbot đã bị liên hệ với khủng hoảng tâm lý ở thanh thiếu niên, thậm chí dẫn đến các vụ tự tử trong những tình huống cực đoan.
Điều này cho thấy AI không chỉ là một công nghệ hỗ trợ, mà đang dần trở thành một phần của đời sống xã hội và cảm xúc. Khi trẻ em chia sẻ ngày càng nhiều thông tin cá nhân với AI – từ cảm xúc, thói quen học tập đến vấn đề tâm lý – các cuộc trò chuyện này có thể trở thành “nhật ký số” chứa lượng dữ liệu nhạy cảm khổng lồ.
Trước thực trạng đó, nhiều quốc gia đã bắt đầu hành động. Australia gây chú ý với lệnh cấm mạng xã hội đối với thanh thiếu niên, trong khi Vương Quốc Anh, Singapore và Tây Ba Nha đang triển khai các biện pháp tăng cường an toàn trực tuyến, bao gồm yêu cầu trách nhiệm cao hơn với nền tảng số và cơ chế xác minh độ tuổi.
Theo World Economic Forum, các nguy cơ trực tuyến hiện nằm trong nhóm rủi ro toàn cầu đáng lo ngại nhất của thập kỷ tới. Tại World Economic Forum Annual Meeting 2026, sức khỏe tinh thần của giới trẻ trong thế giới siêu kết nối đã trở thành chủ đề thảo luận trọng tâm.
Nhiều tổ chức quốc tế cũng đang thúc đẩy các sáng kiến nhằm xây dựng môi trường số an toàn hơn cho trẻ em. 5Rights Foundation thúc đẩy thiết kế nền tảng lấy trẻ em làm trung tâm, trong khi Tech Coalition tập hợp các công ty công nghệ nhằm phối hợp chống bóc lột trẻ em trực tuyến. Các nền tảng lớn cũng đầu tư mạnh hơn vào công nghệ phát hiện nội dung độc hại, công cụ giám sát của phụ huynh và cơ chế bảo vệ thanh thiếu niên.
Dù vậy, an toàn số cho trẻ em không thể chỉ là trách nhiệm của phụ huynh, giáo viên hay đội ngũ kiểm duyệt nội dung. Đây là một thách thức mang tính toàn xã hội, đòi hỏi sự phối hợp giữa doanh nghiệp công nghệ, chính phủ, giới học thuật và các tổ chức xã hội.
Quan trọng hơn, trẻ em và thanh thiếu niên cần được tham gia như những đối tác thực sự trong quá trình xây dựng quy tắc và cơ chế bảo vệ. Chỉ khi hiểu cách giới trẻ học tập, kết nối và sống trong môi trường số, xã hội mới có thể thiết kế được các hệ thống AI vừa an toàn, vừa thúc đẩy sáng tạo và cơ hội phát triển cho thế hệ tương lai.
(Nguồn: Diễn đàn Kinh tế thế giới)
