Sương sớm phủ kín mặt sông. Trống trận nổi lên, hàng trăm binh lính, chiến thuyền lao tới…Cảnh tượng ấy từng cần cả phim trường khổng lồ, hàng trăm diễn viên quần chúng và đội kỹ xảo thức trắng nhiều đêm. Nay, chỉ vài dòng mô tả là đủ. AI đã phá bỏ rào cản lâu đời nhất của điện ảnh: tiền bạc và quy mô.
Cánh cửa này mở ra khá nhanh ở Việt Nam. Cuối tháng 10/2025, OpenAI chính thức đưa ứng dụng tạo video Sora đến thị trường Việt Nam, có hỗ trợ tiếng Việt. Câu hỏi đặt ra là AI có thể cùng lịch sử tạo ra giá trị gì cho người trẻ, và làm thế nào để những khung hình đẹp không chỉ khiến họ dừng lại vài giây rồi lướt đi.
Bối cảnh kinh thành cổ phủ sương sớm được AI tái hiện chân thực, giàu không khí lịch sử. Ảnh: Midjourney
Lịch sử hấp dẫn người trẻ bằng cách nào?
Hãy cùng nhìn lại hai hiện tượng gần đây của điện ảnh Việt, vì chúng cho thấy người trẻ không hề quay lưng với đề tài lịch sử.
Tháng 2/2024, phim Đào, phở và piano của đạo diễn Phi Tiến Sơn ra rạp vào mùng 1 Tết. Phim do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đặt hàng, kinh phí khoảng 20 tỷ đồng, và chưa có điều kiện quảng bá rầm rộ. Dù vậy, chỉ sau vài ngày, khán giả, phần lớn là người trẻ, xếp hàng dài để mua vé tại khắp các rạp chiếu phim. Sức lan tỏa của phim đến chủ yếu từ chính khán giả truyền miệng cho nhau.
Gần hai năm sau, Mưa đỏ của đạo diễn Đặng Thái Huyền, kể về 81 ngày đêm bảo vệ Thành cổ Quảng Trị, khởi chiếu ngày 22/8/2025. Phim thu 40 tỷ đồng ngay ngày đầu và đạt 100 tỷ sau ba ngày, mức chưa từng có với dòng phim chiến tranh vốn được xem là kén khán giả. Kết thúc đợt chiếu, phim vượt 700 tỷ đồng, thu hút hơn 8 triệu lượt người xem, nhiều người xem lại nhiều lần. Đây là phim Việt có doanh thu cao nhất từ trước đến nay.
Hai phim này không dùng AI, và cũng không dựa vào kỹ xảo để thu hút người xem. Điểm chung là nhân vật. Tiểu đội trong Mưa đỏ gồm những chàng lính trẻ, phần lớn là học sinh, sinh viên. Khán giả trẻ thấy trên màn hình những người cùng tuổi mình, với nỗi sợ, nỗi nhớ nhà và cả những câu đùa. Đào, phở và piano thì đi vào chiến tranh qua một cây đàn, một tô phở và mùa đào Hà Nội, những thứ rất gần gũi với đời sống hôm nay.
Có thể thấy lịch sử hấp dẫn người trẻ khi có con người cụ thể để họ nhớ, vì người trẻ nhớ một nhân vật lâu hơn nhớ một con số hay một mốc thời gian. Nó cũng cần có điểm chạm với hôm nay, như một món ăn, một bản nhạc hay một góc phố quen, để quá khứ không còn xa lạ. Và nó phải được kể bằng ngôn ngữ của chính người trẻ: nhịp nhanh, hình ảnh trực quan, cảm xúc thật, ít giảng giải. Đây cũng là những chỗ AI có thể góp sức.
AI mang lại giá trị gì?
Giá trị đầu tiên là hạ rào chi phí cho những dự án lịch sử. Dựng một cảnh thủy chiến hay một đô thị cổ theo cách truyền thống rất tốn kém, nên nhiều ý tưởng dừng lại từ khâu kịch bản. Với AI, người làm phim có thể dựng nhanh các bản thử về bối cảnh, ánh sáng, bố cục để xem ý tưởng có khả thi trước khi đầu tư thật. Đây là thay đổi đáng kể, nhất là với các đạo diễn trẻ và nhóm làm phim độc lập.
AI cũng giúp hình dung những giai đoạn thiếu tư liệu hình ảnh. Có những thời kỳ gần như không còn ảnh chụp, tranh vẽ cũng ít. AI có thể giúp hình dung trang phục, kiến trúc, phố phường, đời sống thường ngày của người xưa. Với người trẻ vốn quen tiếp nhận bằng hình ảnh, một bản dựng trực quan giúp quá khứ bớt trừu tượng hơn so với những trang văn bản. Điều kiện là các chi tiết phải được đối chiếu với tư liệu và nói rõ đó là phục dựng.
Diễn viên do AI tạo ra với diện mạo chân thực, góp phần tái hiện hình ảnh người lính trên màn ảnh. Ảnh: Midjourney
Một giá trị khác là làm lịch sử “dễ vào” hơn. Một đoạn video ngắn khó dạy trọn vẹn một trận đánh, nhưng có thể là lý do để một bạn trẻ tìm đọc thêm về sự kiện đó. Nếu mỗi video đi kèm nguồn tư liệu, tên sách, tên bảo tàng hay di tích để tìm hiểu tiếp, AI có thể làm vai trò cổng vào cho cả một hành trình tìm hiểu. Người trẻ xem nhiều trên điện thoại, với những đoạn ngắn. Phim lịch sử dài vẫn cần thiết, nhưng các bản tóm lược, đoạn giới thiệu, video giải thích bối cảnh dựng bằng AI có thể kéo người xem đến gần phim hơn, giống như một chiếc trailer hay.
Những rủi ro cần nhìn thẳng
Thứ nhất, AI không hiểu lịch sử, nó chỉ tạo ra thứ trông giống lịch sử. Khi yêu cầu vẽ “chiến binh Việt cổ”, kết quả rất dễ là bộ giáp pha giữa phim cổ trang Trung Quốc, võ sĩ Nhật và chi tiết giả tưởng, miễn là nhìn hoành tráng. Người xem trẻ, chưa có kiến thức nền, dễ tiếp nhận hình ảnh đó như thật. Một lỗi nhỏ nhưng được chia sẻ hàng nghìn lần có thể trở thành ký ức sai của số đông.
Thứ hai, khi ai cũng tạo được video lịch sử trông như phim điện ảnh chỉ trong ít phút. Người xem lướt qua hàng chục clip mỗi ngày và dễ quên ngay sau đó.
Thứ ba là vấn đề đạo đức. Sau khi Sora ra mắt, ứng dụng bị chỉ trích vì có người dùng tạo video không phù hợp với hình ảnh các nhân vật lịch sử. Với lịch sử chiến tranh của Việt Nam, nơi mỗi chi tiết gắn với rất nhiều gia đình có người hy sinh, ranh giới giữa tái hiện và xuyên tạc càng cần được giữ chặt.
Để lịch sử và AI cùng đồng hành
Cần phân vai khá rõ: AI lo phần hình ảnh và tốc độ, con người lo phần sự thật và cảm xúc.
Trước hết, cần có cố vấn sử học ngay từ đầu, từ khâu viết mô tả để tạo hình, chứ không phải đến khi hoàn thiện mới kiểm tra. Trang phục, vũ khí, kiến trúc phải được đối chiếu với tư liệu. Người làm cũng nên minh bạch về cách làm, ghi rõ cảnh nào là phục dựng dựa trên tư liệu, cảnh nào là hình dung của người làm phim, vì sự minh bạch giúp người xem tin hơn.
Về cách kể, dùng AI để dựng thế giới nhưng câu chuyện vẫn nên bắt đầu từ một con người cụ thể, như hai bộ phim kể trên đã làm. Mỗi sản phẩm cũng nên dẫn người xem về bảo tàng, di tích, sách và tư liệu gốc. Cuối cùng, nên để người trẻ cùng làm, qua các sân chơi, cuộc thi, dự án trường học để các bạn tự tạo nội dung lịch sử với sự hướng dẫn của người am hiểu.
