Trí tuệ nhân tạo (AI) không bắt đầu từ một câu lệnh và cũng không kết thúc ở một bản khuyến nghị. AI bắt đầu từ một vấn đề trong thế giới thực và chỉ thực sự hoàn thành khi tạo ra tác động trong thế giới thực.
Trong vài năm qua, AI tạo sinh (Generative AI) đã nhanh chóng chuyển từ một công nghệ gây tò mò thành hạ tầng của môi trường làm việc. AI có thể viết, tóm tắt, dịch thuật, lập trình và phân tích dữ liệu, giúp nhiều công việc được thực hiện nhanh hơn, rẻ hơn và ngày càng tự động hóa.
Công việc tương lai được định hình bởi sự kết hợp giữa năng lực con người và sức mạnh của AI. Ảnh: Midjourney
Điều này không chỉ làm dấy lên những lo ngại về việc làm, mà còn đặt ra một câu hỏi quan trọng hơn: khi AI đảm nhận ngày càng nhiều công việc thực thi, đâu sẽ là phần việc mà con người cần tập trung?
Báo cáo Future of Jobs Report 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) dự báo đến năm 2030, công nghệ, biến động nhân khẩu học và những bất định toàn cầu sẽ làm thay đổi sâu sắc thị trường lao động. Khoảng 170 triệu việc làm mới có thể được tạo ra, 92 triệu việc làm bị thay thế và gần 40% kỹ năng hiện nay sẽ phải thay đổi hoặc trở nên lỗi thời.
Các cuộc thảo luận tại WEF cũng chỉ ra nhu cầu ngày càng lớn đối với những công việc liên quan đến AI, cũng như các năng lực như hiểu biết về AI, khả năng đánh giá và đưa ra phán đoán.
Tuy nhiên, thay vì tiếp tục nhìn nhận AI và con người như hai lực lượng đối lập, sự thay đổi lớn nhất thực chất đang diễn ra ngay bên trong quy trình làm việc.
Khi AI ngày càng mạnh hơn, nó sẽ đảm nhận phần “thực thi” của công việc: xử lý thông tin, tạo nội dung, tối ưu phương án và tự động hóa nhiều tác vụ. Trong khi đó, giá trị của con người sẽ dịch chuyển sang những công việc diễn ra trước và sau quá trình thực thi, nơi bối cảnh, trách nhiệm và niềm tin quyết định liệu AI có tạo ra giá trị thực sự hay không.
Nói cách khác, AI ngày càng làm tốt phần thực hiện, còn con người sẽ tập trung vào việc xác định đúng vấn đề, thiết kế cách AI hoạt động, đánh giá kết quả trong bối cảnh thực tế và quyết định bước tiếp theo.
Công việc của con người trong kỷ nguyên AI sẽ thay đổi như thế nào?
Trong mô hình làm việc truyền thống, nhân viên thường nhận nhiệm vụ, tuân thủ quy trình, thực hiện công việc, kiểm tra kết quả và báo cáo lên cấp trên khi vượt quá thẩm quyền.
Trong kỷ nguyên AI, quy trình này đang thay đổi.
Lấy chuỗi cung ứng làm ví dụ. AI có thể dự báo nhu cầu thị trường rất nhanh. Nhưng trước đó, con người phải quyết định phạm vi dự báo, mức độ dịch vụ cần đạt, các ràng buộc từ nhà cung cấp hay mức tồn kho có thể chấp nhận. Sau khi AI đưa ra kết quả, con người tiếp tục quyết định liệu dự báo đó có đủ cơ sở để điều chỉnh sản xuất, mua hàng, tồn kho hay cam kết với khách hàng hay không.
Trong môi trường làm việc thực tế cũng vậy. AI và robot có thể hỗ trợ vận hành kho hàng, nhưng người giám sát vẫn có thể nhận ra những yếu tố mà hệ thống không nhìn thấy, chẳng hạn nền nhà bị ướt, một nhân viên thời vụ chưa quen việc hoặc chuyển động của robot tuy đúng kỹ thuật nhưng khiến con người cảm thấy không an toàn.
Ở cả hai trường hợp, AI thực hiện công việc, còn con người thiết kế, giám sát, đánh giá và đưa ra quyết định cuối cùng.
Logic này cũng đang mở rộng sang nhiều lĩnh vực khác như bảo hiểm, y tế, dịch vụ công hay chăm sóc khách hàng.
Hai vai trò mới của con người trong kỷ nguyên AI
Kỷ nguyên AI đang hình thành hai vai trò mới của con người: Kiến trúc sư công việc AI (AI Work Architect) và Người giám hộ AI (AI Steward). Kiến trúc sư công việc AI xác định mục tiêu, phạm vi, dữ liệu, giới hạn rủi ro và quyết định phần việc nào giao cho AI, phần nào vẫn do con người đảm nhiệm. Sau khi AI hoàn thành nhiệm vụ, Người giám hộ AI đánh giá kết quả trong bối cảnh thực tế, xem xét tác động đến con người và tổ chức trước khi quyết định chấp nhận, điều chỉnh hay từ chối. Đây không chỉ là những vai trò kỹ thuật mới mà còn là những trách nhiệm mới của con người trong thời đại AI.
Chu trình làm việc mới giữa con người và AI
Hai vai trò mới của con người tạo thành một chu trình làm việc mới trong kỷ nguyên AI. Con người chuyển các vấn đề thực tế thành mục tiêu và dữ liệu để AI xử lý; AI thực hiện phân tích, tối ưu và tự động hóa; sau đó con người đánh giá kết quả trong bối cảnh thực tế, quyết định hành động tiếp theo và bổ sung những bài học mới vào chu trình. Vì vậy, AI không thay thế con người mà nâng vai trò của con người lên mức cao hơn: thiết kế công việc, quản trị rủi ro, đưa ra phán đoán và chịu trách nhiệm cuối cùng để AI thực sự tạo ra giá trị.
(Theo World Economic Forum)
